Gmina Sarnaki


   Gmina Sarnaki o powierzchni 197,3 km2 położona jest na wschodnim krańcu województwa mazowieckiego, 20 km od Łosic i 140 km od Warszawy. Siedziba gminy - Sarnaki, to miejscowość o bardzo starym rodowodzie. Początki istnienia Sarnak datuje się na czasy pogańskie, na miejscu dzisiejszej osady istniała przed wiekami "sadyba" Jadźwingów - jedno z wielu osiedli skupionych wokół Drohiczyna. Drobnoszlachecka wieś uzyskała miano parafii w 1430 roku. Osada rozwijała się prężnie i w roku 1754 uzyskała tytuł miasta. W 1813 roku miasteczko zostało zniszczone przez wycofujące się spod Moskwy wojska napoleońskie. W 1869 roku Sarnaki utraciły prawa miejskie, co nie przeszkodziło rozwojowi osady.

1. Zabytki

Kościół w Sarnakach

   Drewniany kościół wybudowany w 1816r z trzema klasycystycznymi ołtarzami z początków XIX wieku. Teren przykościelny ogrodzony jest murem i podzielony na dwie części: południową i północną. W części południowej znajduje się kościół, trzy kapliczki z figurami Najświętszej Marii Panny, Chrystusa oraz św. Jana Nepomucena, grota skalna z figurą NMP wkomponowana w ogrodzenie, kamienny budynek dawnej kostnicy oraz dwa zabytkowe nagrobki z początku XIXw. W części północnej znajduje się wybudowana na początku XIX wieku murowana dzwonnica z trzema arkadowymi przejściami i prześwitami na trzy dzwony oraz aleja lipowa.

Kościół w Horoszkach Dużych

   Drewniany kościół wybudowany przez społeczność lokalną w 1933r i rozbudowany do obecnej postaci w 1944r. Jest to trójnawowa budowla drewniana z transeptem i wieżą. Obiekt ten jest postulowany do wpisu do rejestru zabytków ze względu na jego wartość historyczną oraz artystyczną.

Klasztor oraz Kościół w Serpelicach

   Kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła oraz przyległy do niego Klasztor Ojców Kapucynów nie są budowlami charakteryzują się odległa metryką powstania (zostały zbudowane tuż po II wojnie), jednak znaczenie kulturowe, estetyczne i krajobrazowe całego założenia zasługuje na uwagę.


Kalwaria Podlaska w Serpelicach


Droga Krzyżowa na Kalwarii Podlaskiej

Zespół dworski w Sarnakach

   Murowany dwór wybudowany w 1830r należący niegdyś do właścicieli Sarnak, przebudowany w późniejszym okresie, obecnie jest w posiadaniu Nadleśnictwa Sarnaki.

Zespół dworsko-parkowy w Klimczycach (Kasztel)

   Wybudowany w 1840r w stylu gotyku angielskiego zachowany do dzisiaj w dobrym stanie. Budynek dworu otacza park krajobrazowy, w którym zachowały się alejki, polany, staw oraz liczny starodrzew. Na obrzeżach parku zlokalizowana jest drewniana oficyna oraz figura NMP.

Zespół dworsko-ogrodowy w Zabużu

   Obejmujący dwór zbudowany w ok. 1890r, resztki parku i ogrodu oraz zabudowę gospodarczą. Na zespół składa się budynek dworu, stajnia, stróżówka, resztkowo zachowany starodrzew parku, aleja dojazdowa-lipowa oraz szpalery starodrzewu okalające dwór i ogród.

Browar w Sarnakach

   Browar swoje początki istnienia datuje na XVIIIw. Zakład z prawdziwego zdarzenia powstał w 1870r a jego właścicielem był Walerian Arnold. W 1902r właścicielem został Józef Szummer i właśnie to dzięki niemu browar zawdzięcza obecny kształt. Po II wojnie zarządcą zakładu stał się Kisiel a zastępował go Krzymowski a nad procesem warzenia czuwał Pirwitz, kolejnymi zarządcami były Warszawskie Zakłady Piwowarsko-Słodownicze, Zakłady Przemysłu Terenowego w Siedlcach a później w Łosicach, siedlecki oddział Spółdzielni Ogrodniczej. W połowie lat 60-ych w Sarnakach powstała przetwórnia owocowo-warzywna, która była faworyzowana przez dyrektorów a browar powoli szedł w zapomnienie. Dziś zabudowania browarne coraz bardziej popadają w ruinę.

2. Miejsca pamięci o znaczeniu historycznym


Miejsce upamiętniające odnalezienie rakiety V-2 w Sarnakach

Replika rakiety V-2 w Sarnakach

   Obszar gminy Sarnaki podczas ostatniej wojny był sceną ważnych wydarzeń związanych z akcją pozyskania dla wojsk sprzymierzonych rakiety V2 testowanej przez Niemców na tych terenach. Tamte wydarzenia upamiętnia pomnik stojący w centrum rynku w Sarnakach, tablica pamiątkowa na ścianie dzwonnicy oraz głaz z tablicą na terenie małego cmentarzyka wojennego w Starych Mierzwicach. Tamte wydarzenia przypominają również groby tych, którzy uczestnictwo w walce przypłacili życiem - mogiły w Nowych Hołowczycach i Nowych Litewnikach oraz grób pilota RAF-u na sarnackim cmentarzu. Śladem ostatniej wojny jest też tablica poświęcona uczniom szkoły w Sarnakach działającym w podziemiu, policjantom pomordowanym w Katyniu, mieszkańcom wsi Borsuki zabitym w czasie wojny.

3. Hotele, restauracje, zajazdy turystyczna, ośrodki wypoczynkowe,
kwatery agroturystyczne - wykaz

Konie w gospodarstwie agroturystycznym

4.Trasy rowerowe i piesze

   Ścieżka przyrodnicza "Kózki" - położona jest na terenie rezerwatu ornitologicznego "Kózki", znajduje się na niej 7 przystanków. Rozległy teren pokryty wydmami z licznymi rowami, często wypełnionymi wodą jest efektem procesów akumulacji i erozji wodnej. Występuje ciąg porośniętych olszynami bużysk. Na wydmach króluje roślinność ksenotermiczna, a w dole roślinność hydrofilna. Występuje tu rozchodnik ostry, kocanki piaskowe, jastrzębiec kosmaczek, pięciornik piaskowy, macierzanka piaskowa, dziewanna wielkokwiatowa, szczotlicha siwa, połonicznik. Spośród gniazdujących gatunków ptaków o wysokiej randze faunistycznej spotyka się: rybitwę białoczelną i sieweczkę obrożną (oba gatunki wymienione są w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt). Typowe dla doliny Bugu ptaki to: czajka, rybitwa białoczelną i zwyczajna, sieweczka rzeczna i obrożna, brodziec piskliwy. Spośród przelatujących i wypoczywających stad ptaków zalicza się gęsi: gęgawa zbożowa, mała oraz liczne kaczki jak gągął, różeniec świstun. Do gatunków gniazdujących należą: łabędź niemy, kaczka krzyżówka, łyska, derkacz. Na podmokłych łąkach występuje storczyk krwisty objęty ścisłą ochroną. Wśród olszyn spotyka się krętogłowy, kowaliki oraz dzięcioły: dużego, średniego i zielonego.

   Ścieżka przyrodnicza "Trojan" - znajduje się nieopodal rezerwatu leśnego "Zabuże" i wytyczona jest na łąkach wokół malowniczego jeziorka o nazwie Trojan. Występuje 6 przystanków opisujących kolejno zbiorowiska wiklin nadrzecznych (głównie wierzby), zbiorowisko łęgu topolowo - wierzbowego. Spotykamy tu dęby szypułkowe jako pomniki przyrody. Jeziorko Trojan to największy naturalny zbiornik wodny na terenie Parku, mający stałe połączenie z Bugiem. Spośród roślinności wodnej występują na jeziorku: grążel żółty, grzybienie białe oraz okrężnica bagienna, pływacz zwyczajny, rzęsa drobna i trój rowkowa a także osoka aloesowata. Dalej w wielogatunkowym żyznym lesie lipowo - dębowo - grabowym występuje parzydło leśne i objęte całkowitą ochroną: orlik pospolity, wawrzynek wilczełyko, lilia złotogłów, podkolan biały, kruszynek szerokolistny. Częściowo chronione to: kopytnik pospolity, porzeczka czarna, marzanka wonna, kalina koralowa, konwalia majowa, kruszyna pospolita. Spośród gatunków rzadkich występuje olsza szara. W sosnowym lesie obok łąk bytują typowe gatunki ptaków: dudek, dzięcioły, krętogłów, dzieżba srokosz. W starorzeczu spotyka się kaczki krzyżówki, łabędzie, cyranki, głowienki, ciernice łyski. Na ostatnim przystanku wchodzi się na stary trakt, który łączył kiedyś dwa państwa Polskę i Litwę.

Jezioro Trojan

   Ścieżka "Przyrodniczo - Leśna" Nadleśnictwa Sarnaki - przebiega przez drzewostany leśnictwa Mierzwice, w tym przez część rezerwatu "Zabuże" a na odcinku długości ok. 500m po skarpie rzeki Bug. Na ścieżce tej znajduje się 16 przystanków które pozwalają na praktyczne zapoznanie się z większością zagadnień związanych z gospodarką leśną.


Stanica przydrożna


Wejście na ścieżkę przyrodniczo-leśną

5. Charakterystyka środowiska

   Gmina Sarnaki należy do obszarów o wysokiej lesistości, aż 7 700 ha tereny gminy zajmują lasy stanowi to 39% ogólnej pow. gminy. Na terenie gminy występuje kilka dużych kompleksów leśnych, z których największy (uroczysko Zabuże) rozciąga się między Hołowczycami a doliną Bugu.

   Na terenie lasów można wyróżnić 11 różnych typów siedlisk z czego największą powierzchnię zajmuje bór świeży i las mieszany świeży. Gatunkiem dominującym jest sosna, dość duży udział ma dąb, brzoza i olcha.

   Szata roślinna gminy jest bardzo bogata i zróżnicowana pod względem siedliskowym jak również liczebności zbiorowisk roślinnych i gatunków roślin. Dotychczas na terenie gminy stwierdzono występowanie 54 gatunków roślin. Najliczniejsze są fitocenozy wodne, nadwodne i szuwarowe (19 zespołów), siedlisk synantropijnych (10), lasów i zarośli liściastych (9), łąkowych i murawowych (8). Zbiorowiska borów sosnowych i mieszanych są reprezentowane przez 5 zespołów, a zbiorowiska okrajkowe przez 3. Niektóre zbiorowiska roślinne występujące na terenie gminy zaliczane są do rzadkich. Według badań przeprowadzonych 1992 roku stwierdzono występowanie 44 gatunków objętych ochroną całkowitą i częściową oraz 56 gatunków rzadkich w skali kraju lub regionu. Wśród wymienionych gatunków roślin należy wymienić między innymi: tajęża jednostronna, widłak wroniec, parzydło leśne, buławnik czerwony, kosaciec syberyjski i tarczyca oszczepowa. W wielu starorzeczach występują: grążel żółty i grzybienie białe. Szczególnie licznie gatunki chronione i rzadkie występują w dolinie Bugu oraz większych kompleksach leśnych.

   Wyjątkowo bogata jest także fauna kręgowców i bezkręgowców. Najliczniejszą grupą są ptaki lęgowe, zanotowano ich 120 gatunków. Wyróżnia się także 29 gatunków ssaków, 10 gatunków płazów i gadów oraz 36 gatunków ryb. W grupie ssaków jest 11 gatunków łownych, 9 chronionych oraz co najmniej 9 gatunków nie podlegających ochronie gatunkowej. Licznie są reprezentowane niektóre ssaki łowne, np.: sarna i zając, natomiast średnio licznie: dzik, jeleń europejski i lis. Znacznie mniej liczny jest łoś. Główną ostoją ssaków łownych jest kompleks leśny Zabuże oraz lasy koło Płoskowa i miejscowości Nowe Litewniki.

   Skupiska ptaków znajdują się przede wszystkim w dolinie rzeki Bug, a także w kompleksie leśnym uroczyska Zabuże. Ponadto na terenie gminy zanotowano kilka gatunków związanych z osiedlami ludzkimi oraz uprawami polnymi. Szczególną uwagę należy zwrócić na gatunki zagrożone wyginięciem (1 stopień zagrożenia) i silnie zagrożonych wyginięciem (2 stopień zagrożenia). Na terenie Gminy Sarnaki z pierwszej grupy występuje jeden gatunek - puchacz. Z drugiej grupy obserwuje się 10 gatunków są to: błotniak łąkowy, krogulec, orlik krzykliwy, przepiórka, sieweczki: rzeczna i obrożna, brodźce: krwawodzioby i samotny oraz rybitwy: zwyczajna i białoczelna.


Rzeka Bug

   Obszar gminy w przeważającej części objęty jest zlewnią rzeki Sarenki, która ze swoimi dopływami Rozwadówką i Chlebczanką - odwadnia środkową i zachodnią część gminy. Część południowo-wschodnia jest odwadniana przez rzekę Czyżówkę, niewielka część południowa leży w zasięgu rzeki Toczna i Klukówki.

   Park Krajobrazowy "Podlaski Przełom Bugu" zajmuje 11 006 ha, natomiast otulina 4540 ha (łącznie 15546 ha). Na obszarze otuliny Parku obowiązują zakazy, nakazy i ograniczenia określone w Uchwale Nr XII/75/90 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białej Podlaskiej z dnia 23 kwietnia 1990r. w sprawie utworzenia Nadbużańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Granice Nadbużańskiego Obszaru Chronionego zostały zmienione w momencie utworzenia Parku Krajobrazowego. Park rozciąga się na terenie kilkudziesięciu kilometrów, począwszy od Platerowa (gmina sąsiadująca), a skończywszy na Terespolu (położonym na granicy Polski i Białorusi). Główną osią Parku jest rzeka Bug, stąd jego wybitnie wydłużony kształt.


   Rezerwat przyrody "Zabuże" utworzono w 1983r jest to obszar lasu o powierzchni 34,07 ha położony w Leśnictwie Zabuże - Nadleśnictwo Sarnaki. Nazwa rezerwatu pochodzi od Uroczyska ,,Zabuże" położonego nad rzeką Bug między miejscowościami Mierzwice - Zabuże -Hołowczyce. Głównym przedmiotem ochrony na terenie rezerwatu są dobrze zachowane drzewostany dębowo - sosnowe z interesującym runem i ciekawą awifauną, ponadto formy ukształtowania terenu, będące efektem zlodowacenia środkowopolskiego. Największe powierzchnie stanowią gleby brunatne właściwe - podtyp gleb najmniej przekształconych gospodarką człowieka. Fakt ten świadczy o dużej naturalności występujących siedlisk i zbiorowisk roślinnych jest skorelowany z aktualnym składem gatunkowym drzewostanu. Gatunkiem panującym jest dąb szypułkowy w wieku około 140 lat. Z roślin chronionych i rzadkich występują tu: lilia złotogłów, buławnik czerwony, listeria jajowata, gnieźnik leśny i wawrzynek wilczełyko. Ponadto występują: pierwiosnka lekarska, czernieć gronkowy, fiołek przedziwny, fiołek drobny, pomocnik baldaszkowy. Bogatą awifaunę reprezentują 32 gatunki gniazdujące na terenie rezerwatu np.: zięba, świstunka, sikora modra, bogatka. Osobliwością jest gniazdowanie muchołówki, myszołowa, dzięcioła czarnego, kruka. Ochroną rezerwatową objęte są utwory geologiczne pochodzenia glacjalnego, wąwozy erozyjne.

   Rezerwat "Kózki" utworzony w 2000r o powierzchni 86,12ha położony jest w północnej części gminy Sarnaki nad rzeką Bug tuż przy moście na trasie Łosice - Siemiatycze. Północną granicę rezerwatu stanowi koryto rzeki Bug, zaś południową ciąg bagnistych starorzeczy. Celem ochrony jest zabezpieczenie środowiska bytowania oraz stanowisk lęgowych gatunków ptaków takich jak kulon, sieweczka obrożna, sieweczka rzeczna, rybitwa biołoczelna. Migrujące ptaki: nur czarnoszyi, skandynawski podgatunek pliszki żółtej i świergotek rdzawogardlisty.
   Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej teren Doliny Bugu zostanie włączony do sieci obiektów o szczególnym znaczeniu przyrodniczym NATURA 2000. Obszar specjalnej ochrony (SOO) - "habitat" obejmie rezerwat "Zabuże" a obszar specjalnej ochrony (OSO) - ochrona dzikich ptaków obejmie rezerwat "Kózki".




Rezerwat "Kózki"