Wyniki kwerendy historycznej materialnego dziedzictwa kulturowego

(zabytków nieruchomych) z obszaru gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu

„Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”

 

Celem opracowania jest oszacowanie stanu zachowania materialnego dziedzictwa kulturowego w formie zabytków nieruchomych i zabytków archeologicznych o własnej formie terenowej na obszarze gmin: Drohiczyn, Dziadkowice, Grodzisk, Jabłonna Lacka, Korczew, Mielnik, Milejczyce, Nurzec-Stacja, Perlejewo, Repki, Sarnaki, Siemiatycze i Sterdyń, zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”.

            Zabytkiem, w myśl Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568, Art. 3 pkt. 1; dalej: Ustawa ...) nazywamy „nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.” Oprócz zabytków nieruchomych i ruchomych, wydzielonych na podstawie kryterium mobilności, Ustawa wprowadziła również odrębną kategorię zabytku archeologicznego (Ustawa ...Art. 3 pkt. 4). Przedmiotem opracowania będą zabytki nieruchome: krajobraz kulturowy, układy urbanistyczne (miejskie) i ruralistyczne (wiejskie), dzieła architektury i budownictwa, dzieła budownictwa obronnego (architektura militaris), obiekty techniki, cmentarze, parki, oraz miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne, a także część zabytków archeologicznych posiadających własną formę krajobrazową: grodziska, kurhany, cmentarzyska w obudowach kamiennych (Ustawa ... Art. 6.1, Art. 6.3) znajdujące się na obszarze gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”. Zabytki te, wpisane do rejestru zabytków lub ujęte w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, podlegają ochronie i opiece bez względu na stan zachowania (Ustawa ..., Art. 6.1.; Art. 7). Na tych samych zasadach ochronie prawnej podlegają też zabytki niematerialne: „nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej” (Ustawa ..., Art. 6.2).

            Nowa ustawa o ochronie zabytków w stosunku do wcześniej obowiązującej Ustawy o ochronie dóbr kultury z 15 lutego 1962 r. znacznie rozszerzyła zakres ochrony. Znalazła się w niej jednak tylko część pojęć i kategorii związanych z ochroną zabytków: historyczny układ urbanistyczny i ruralistyczny, historyczny zespół budowlany i krajobraz kulturowy. Nie uwzględnia natomiast pojęcia „dobro kultury” wprowadzonego przez wcześniejszą ustawę oraz „dziedzictwa kulturowego”, w tym „dziedzictwa archeologicznego”. Pojęcia powyższe od dawna funkcjonują w piśmiennictwie naukowym, a część z nich, jak choćby „dziedzictwo kulturowe” weszło również do języka potocznego. W niniejszym opracowaniu pojęcia te będą używane w następującym znaczeniu:

- historyczny układ urbanistyczny lub ruralistyczny: „przestrzenne założenie miejskie lub wiejskie, zawierające zespoły budowlane, pojedyncze budynki i formy zaprojektowanej zieleni, rozmieszczone w układzie historycznych podziałów własnościowych i funkcjonalnych, w tym ulic i sieci dróg” (Ustawa ... Art. 3, pkt 12);

- historyczny zespół budowlany: „powiązana przestrzennie grupa budynków, wyodrębniona ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi” (Ustawa ... Art. 3, pkt 13);

- krajobraz kulturowy: „przestrzeń historycznie ukształtowana w wyniku działalności człowieka, zawierająca wytwory cywilizacji oraz elementy przyrodnicze” (Ustawa ... Art. 3, pkt 14);

- dobro kultury: każdy obiekt zabytkowy, również nie objęty ochroną prawną poprzez wpis do rejestru konserwatorskiego (Szwarczewska M. 2002, s. 25, 33);

- dziedzictwo kulturowe: „zabytki, zespoły i miejsca zabytkowe [...] o szczególnych walorach historycznych, naukowych i estetycznych” (Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, Paryż 1972 r., cyt za: Szwarczewska M. 2002, s. 36). W szerszym ujęciu dziedzictwo kulturowe odpowiada pojęciu kultury kształtowanej w wyniku procesów dziejowych;

- dziedzictwo archeologiczne: „wszystkie pozostałości i obiekty oraz wszelkie inne (materialne) ślady ludzkości z minionych epok” (Europejska Konwencja o Ochronie Dziedzictwa Archeologicznego Malta 16.01.1992 r.; Dz.U. z 1996 r. Nr 120, poz. 564).

            Kwerenda realizowane była w dwóch etapach. Etap pierwszy polegał na przeprowadzeniu szczegółowej kwerendy archiwalnej i bibliograficznej. Kwerenda archiwalna objęła archiwa: Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku, Delegatury Łomżyńskiej Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku oraz Delegatury Siedleckiej Mazowieckiego Konserwatora Zabytków. Wyniki kwerendy zostały zweryfikowane i rozszerzone na podstawie informacji zaczerpniętych ze źródeł drukowanych: Katalogu zabytków architektury i budownictwa w Polsce, województwa: białostockie (Zabytki 1992), łomżyńskie (Zabytki 1985)  i siedleckie (Zabytki 1988), Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo białostockie (Baniukiewicz, Kosyl 1996); Zabytkowe cmentarze, woj. łomżyńskie (Szerszeń 1991)[1] oraz Katalogu parków i ogrodów zabytkowych dawnego woj. białostockiego (Bończak-Kucharczyk et alle, 2000).

            Etap drugi polegał na weryfikacji w terenie wszystkich zabytków i dóbr kultury ujętych w wykazach, oraz uzupełnieniu tych wykazów o nieujęte w nich dobra kultury. Dużym utrudnieniem w pracach terenowych był brak numerów policyjnych na wielu domach, a przede wszystkim zmiany numeracji domów w niektórych wsiach. Nowej numeracji nie uwzględnia dokumentacja konserwatorska (najczęściej ze stanem aktualizacji na lata osiemdziesiąte XX w.) oraz oparte na niej opublikowane  zestawienia.  W przypadkach, gdy odtworzenie starszej numeracji nie było możliwe jako metodę waloryzacji przyjęto spis z natury wszystkich dóbr kultury (zabytków nieruchomych) w danej miejscowości. Identyczną metodę stosowano również w przypadkach, gdy dokumentacja konserwatorska zawierała jedynie nazwisko lub imię i nazwisko właściciela dobra kultury, a ustalenie w czasie kwerendy terenowej którego obiektu dotyczy ta informacja nie było możliwe.

 

1.      Zasoby materialnego dziedzictwa kulturowego gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”

Na podstawie kwerend archiwalnych i bibliograficznych ustalono, że łącznie na obszarze gmin Drohiczyn, Dziadkowice, Grodzisk, Jabłonna Lacka, Korczew, Mielnik, Milejczyce, Nurzec-Stacja, Perlejewo, Repki, Sarnaki, Siemiatycze i Sterdyń zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” zarejestrowano 3018 obiektów budownictwa i architektury (zabytków i dóbr kultury)[2] oraz zabytkowych cmentarzy i mogił, a także 75 zabytków archeologicznych o własnej formie krajobrazowej, objętych ochroną konserwatorską na podstawie wpisu do rejestru zabytków nieruchomych. Badania terenowe wykazały znaczny ubytek, szczególnie zabytków i dóbr kultury obejmujących przede wszystkim wiejską architekturę mieszkalną i gospodarczą. Praktycznie bez zmian przedstawia się natomiast stan zachowania architektury sakralnej, cmentarzy i zabytków archeologicznych. Zróżnicowana sytuacja dotyczy założeń rezydencjonalnych (pałacowych i dworskich). Na uwagę zasługuje przeprowadzana z dużym pietyzmem rewitalizacja i częściowa rekonstrukcja założenia pałacowego w Korczewie. Natomiast rezydencje dworskie wraz z otaczającymi je parkami oraz towarzyszące im założenia folwarczne znajdują się najczęściej w złym stanie.

Podczas badań terenowych weryfikowany był fakt istnienia obiektu oraz stopień zatarcia jego cech zabytkowych – stopień przekształcenia bryły i detalu architektonicznego. Do katalogu materialnego dziedzictwa kulturowego gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” włączone zostały jedynie obiekty istniejące, o zachowanej bryle (kształcie/rozplanowaniu) i całkowicie lub częściowo zachowanym detalu architektonicznym. Nieujęte zostały natomiast obiekty o przekształconej bryle i znacznie zniszczonym lub przekształconym detalu architektonicznym: budynki o zmienionym kącie nachylenia dachu pokryte eternitem lub blachodachówką o kolorystyce nie znajdującej uzasadnienia w cechach krajobrazu kulturowego, ze zrębem oszalowanym papą, dyktą, eternitem, obmurowanym cegłą lub otynkowanym, ze zmienionym rozmieszczeniem i kształtem otworów okiennych i drzwiowych, z wymienioną stolarką okienną (plastikowe okna panoramiczne) i drzwiową, a także obiekty znajdujące się w ruinie lub zdewastowane, których stan wskazywał na szybką i całkowitą destrukcję.

Stan liczebny materialnego dziedzictwa kulturowego na obszarze poszczególnych gmin był różny. Najwięcej zabytków i dóbr kultury zachowało się na terenie gmin Drohiczyn i Sarnaki, najmniej na obszarze gminy Mielnik, Perlejewo i Siemiatycze.

 

Stan zachowania materialnego dziedzictwa kulturowego na obszarze gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”

Gmina

Liczba obiektów budownictwa i architektury oraz cmentarzy  wg kwerendy archiwalnej i bibliograficznej

Liczba obiektów budownictwa i architektury oraz cmentarzy na podstawie badań terenowych 2007 r. (obiekty istniejące z zachowanymi cechami zabytku)

Liczba zabytków archeologicznych o własnej formie krajobrazowej

Drohiczyn

343

107

16

Dziadkowice

191

71

2

Grodzisk

258

84

21

Jabłonna Lacka

229

55

1

Korczew

162

59

0

Mielnik

113

45

2

Milejczyce

336

62

1

Nurzec-Stacja

282

91

1

Perlejewo

89

41

1

Repki

280

84

3

Sarnaki

305

114

1

Siemiatycze

208

45

26

Sterdyń

222

48

0

 

Skalę oraz kierunki przekształceń i destrukcji materialnego dziedzictwa kulturowego gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” dobrze odzwierciedla gmina Drohiczyn, obszar najbogatszy pod względem liczby i rangi zabytków i materialnych dóbr kultury.

L.p.

Rodzaj zabytku/dobra kultury

Liczba obiektów wg kwerendy archiwalnej i bibliograficznej

Liczba obiektów na podstawie badań terenowych 2007 r. (obiekty istniejące z zachowanymi cechami zabytku)

wiejskie domy drewniane

1.       

z pierwszej połowy XIX w.

3

0

2.       

z około połowy XIX w.

4

0

3.       

z 2 połowy XIX w. (do lat 70-tych XIX w.)

13

4

4.       

z końca XIX w. (lata 80-te i 90-te XIX w.)

19

7

5.       

z przełomu XIX i XX w.

3

1

6.       

z początku XX w. (do I wojny światowej)

25

7

7.       

z lat 20-tych XX w.

24

5

8.       

z lat 30-tych XX w.

16

7

9.       

z lat 40-tych XX w.

4

0

wiejskie domy drewniano-gliniane i gliniane

10.   

z lat 20-tych XX w.

1

1

11.   

z lat 30-tych XX w.

2

2

wiejskie domy murowane

12.   

z końca XIX w. (z 1880 r.)

1

0

13.   

z początku XX w. (do I wojny światowej)

1

0

14.   

z lat 20-tych XX w.

2

0

15.   

z lat 30-tych XX w.

1

0

obory drewniane

16.   

z 2 połowy XIX w. (z 1860 r.)

1

0

17.   

z końca XIX w. (lata 80-te i 90-te XIX w.)

2

0

18.   

z początku XX w. (do I wojny światowej)

7

0

19.   

z lat 20-tych XX w.

4

3

20.   

z lat 30-tych XX w.

1

1

obory drewniano-gliniane

21.   

z lat 20-tych XX w.

1

1

obory murowane

22.   

z lat 30-tych XX w.

1

1

stodoły

23.   

z pierwszej połowy XIX w.

1

0

24.   

z 2 połowy XIX w.

3

0

25.   

z końca XIX w.

1

0

26.   

z początku XX w.

6

0

27.   

z lat 20-tych XX w.

4

1

28.   

z lat 30-tych XX w.

3

0

29.   

z lat 40-tych XX w.

1

1

chlewy

30.   

z lat 30-tych XX w.

1

0

stajnie drewniane

31.   

z końca XIX w.

1

0

stajnie drewniano-gliniane

32.   

z lat 20-tych XX w.

1

0

spichrze

33.   

z 2 połowy XIX w.

2

1

34.   

z końca XIX w.

1

1

35.   

z początku XX w.

6

1

36.   

z lat 20-tych XX w.

4

0

37.   

z lat 30-tych XX w.

2

1

38.   

z lat 40-tych XX w.

2

0

piwnice

39.   

z lat 30-tych XX w.

1

1

inne budynki gospodarcze

40.   

z końca XIX w.

1

0

41.   

z lat 30-tych XX w

1

0

młyny

42.   

z początku XX w. (1900 i 1909 r.)

2

1

kuźnie drewniane

43.   

z lat 30-tych XX w.

1

0

kuźnie drewniano-gliniane

44.   

z lat 20-tych XX w.

1

0

wiejskie szkoły drewniane

45.   

z lat 30-tych XX w

1

1

wiejskie szkoły murowane

46.   

z lat 20-tych XX w.

1

1

parki dworskie

47.   

z XVIII-XIX w.

1

1

wiejskie kaplice, kościoły i zespoły kościołów katolickich

Bujaki: zespół kaplicy p.w. M.B. Częstochowskiej

48.   

kaplica murowana (z lat 30-tych XX w.)

1

1

49.   

kapliczka murowana (z lat 30-tych XX w.)

1

1

Miłkowice Maćki: zespół kościoła i cmentarza parafialnego p.w. św. Rocha

50.   

kościół drewniany (z początku XIX w.)

1

1

51.   

dzwonnica drewniana (z 2 poł. XIX w.)

1

1

52.   

kaplica murowana (1 poł. XVIII w.)

1

1

53.   

kaplica ze studnią, murowana (początek XX w.)

1

1

54.   

kaplica murowana (z 1822 r.)

1

1

Ostrożany: zespół kościoła parafialnego p.w. Nawiedzenia N.M.P.

55.   

kościół drewniany (z 1758 r.)

1

1

56.   

dzwonnica murowana (z 1810 r.)

1

1

57.   

plebania murowana (z 1921 r.)

1

1

Śledzianów: zespół kościoła parafialnego p.w. ŚŚ Apostołów Piotra i Pawła

58.   

kościół murowany (z lat 1924-1927)

1

1

59.   

dzwonnica drewniana (z 1916 r.)

1

1

60.   

plebania murowana (z lat 20-tych XX w.)

1

1

61.   

organistówka murowana (z lat 20-tych XX w.)

1

1

wiejskie cerkwie i zespoły cerkwi prawosławnych

Narojki: zespół cerkwi p.w. św. Kosmy i Damiana

62.   

cerkiew murowana ( z lat 1865-1866)

1

1

63.   

brama murowana (z końca XIX w.)

1

1

64.   

dom duchowieństwa prawosławnego (z ok. 1925 r.)

1

1(przeniesiona do Białostockiego Muzeum Wsi)

wiejskie kapliczki murowane

65.   

z XVIII w.

1

1

66.   

z początku XX w.

1

1

67.   

z lat 20-tych XX w.

1

1

68.   

z lat 30-tych XX w.

1

1

wiejskie cmentarze

cmentarze katolickie

69.   

brak daty założenia, tzw. „Kościelisko”

1

1

70.   

z koniec XVII w.

1

1

71.   

z XV w.

1

1

72.   

z XIX w.

4

4

cmentarze prawosławne

73.   

z XIX w.

2

2

cmentarze wojenne

74.   

1941 r.

1

1

miejskie domy drewniane

75.   

z końca XIX w. (lata 80-te i 90-te XIX w.)

1

0

76.   

z początku XX w. (do I wojny światowej)

1

0

77.   

z lat 20-tych XX w.

1

1

miejskie domy murowane

78.   

z 2 połowy XVIII w.

1

0

79.   

z końca XIX w. (lata 80-te i 90-te XIX w.)

1

0

80.   

z początku XX w. (do I wojny światowej)

2

1

miejskie zespoły klasztorów katolickich

Drohiczyn: zespół klasztorny Bernardynek

81.   

kościół p.w. Wszystkich Świętych, murowany (z lat 1734-1738)

1

1

82.   

klasztor murowany ( z lat 1658-1659)

1

1

Drohiczyn: zespół klasztorny Franciszkanów

83.   

kościół p.w. Wniebowzięcia N.M.P., murowany (z lat 1640-1660)

1

1

84.   

północne skrzydło klasztorne, murowane (z 1751 r.)

1

1

85.   

wschodnie skrzydło klasztorne, murowane (z 1751 r.)

1

1

86.   

zachodnie skrzydło klasztorne, murowane (z lat 1730-1751)

1

1

87.   

oficyna I, murowana (z lat 1934-1935)

1

1

88.   

oficyna II, murowana (z XVIII w.)

1

1

89.   

budynek gospodarczy, murowany (z XVIII w.)

1

1

90.   

stróżówka, murowana (z XVIII w.)

1

1

91.   

pozostałości ogrodzenia z bramą, murowane (z XVIII w.)

1

1

Drohiczyn: zespół klasztorny Jezuitów

92.   

kościół p.w. Trójcy Przenajświętszej, murowany (z lat 1696-1709)

1

1

93.   

południowe skrzydło klasztorne, murowane (z lat 1696-1747)

1

1

94.   

wschodnie skrzydło klasztorne, murowane (z lat 1696-1747)

1

1

95.   

kolegium, murowane (z lat 1747-1770)

1

1

96.   

dom służby klasztornej, murowany (z 2 poł. XVIII w.)

1

1

97.   

ogrodzenie z bramą, murowane (po 1885 r.)

1

1

zespoły cerkwi prawosławnej

Drohiczyn: zespół cerkwi p.w. św. Mikołaja Cudotwórcy

98.   

cerkiew murowana (1792 r.)

1

1

99.   

brama murowana (koniec XVII w.)

1

1

100.     

dom duchowieństwa prawosławnego (1904 r.)

1

1

miejskie kapliczki

101.     

murowana (z XVIII w.)

1

1

miejskie cmentarze

cmentarze katolickie i prawosławne

102.     

z początku XIX w. (1803 r.)

1

1

cmentarze katolickie

103.     

z XIV w.

2

2

cmentarze prawosławne

104.     

z XVIII w.

1

1

kirkuty

105.     

z XIX w.

1

1

 

Porównanie liczby obiektów z obszaru gminy Drohiczyn odnotowanych w archiwach konserwatorskich i zestawieniach drukowanych z wynikami badań terenowych przeprowadzonych w 2007 r. wskazuje na daleko posuniętą destrukcję zabytków i dóbr kultury wiejskiego i miejskiego budownictwa mieszkalnego oraz gospodarczego przy jednoczesnym utrzymaniu stanu liczebnego obiektów sakralnych, cmentarzy i budynków użyteczności publicznej - szkół. Największe straty dotknęły zabytki budownictwa dziewiętnastowiecznego. Nie istnieją lub zostały mocno przekształcone wiejskie domy drewniane w: Śledzianowie (dom nr 37 z 1844 r.), Klepaczewie (dom nr 19 z pierwszej połowy XIX w.) i dom w Runicy (dom nr 10 z pierwszej połowy XIX w.). Te same procesy dotknęły też drewnianą i murowaną, dziewiętnastowieczną i starszą zabudowę mieszkalną Drohiczyna, łącznie z murowanym domen z 2 połowy XVIII w (ul. Kraszewskiego 1). 

Znacznym przekształceniom lub destrukcji uległy domy z pierwszej połowy XX w. W poszczególnych kategoriach chronologicznych ich liczba zmniejszyła się często ponad trzykrotnie. W pojedynczych przypadkach w stanie niezmienionym przetrwały budynki gospodarcze: obory, stodoły, spichlerze, piwnice i młyny. Nie zachowały się natomiast lub uległy znacznym przekształceniom wszystkie stajnie, chlewy, kuźnie i inne budynki gospodarcze.

 

2. Wnioski

            W 1984 roku, na terenie ówczesnego województwa białostockiego, w archiwum wojewódzkich służb konserwatorskich odnotowanych było około 3000 obiektów, w tym 2300 budowli drewnianych. Znajdowało się wśród nich 21 drewnianych kościołów i dzwonnic, 66 cerkwi, 24 kaplice, 2 meczety, 19 dworów (sic!), około 1450 domów wiejskich i małomiasteczkowych, około 360 budynków gospodarczych, 124 wiatraki, 15 młynów wodnych, 16 kuźni i 60 tzw. obiektów innych, obejmujących m.in. obiekty użyteczności publicznej (Stalończyk L. 1993, s. 361, 363). Niestety nie dysponujemy analogicznym zestawieniem dla obszarów dawnego województwa siedleckiego.

Wyniki badań terenowych przeprowadzonych w 2007 r. na obszarze gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” wskazują na znaczną i szybką destrukcję materialnego dziedzictwa kulturowego, przede wszystkim tradycyjnej architektury wiejskiej i małomiasteczkowej, a wraz z nią zaburzanie i zacieranie historycznych układów ruralistycznych i degradację krajobrazu kulturowego. Pozytywnym zjawiskiem jest natomiast przetrwanie, z nielicznymi wyjątkami, w stanie nie zaburzonym lub jedynie nieznacznie zaburzonym historycznych układów urbanistycznych: Drohiczyna, Mielnika, Milejczyc, Sarnaków i Sterdynia. Widoczne jest przy tym zróżnicowane regionalnie przyczyny tego zjawiska. W części północno-wschodniej, należącej do Podlasia, jest to wyludnianie się wsi i starzenie się ich mieszkańców, a co za tym idzie częsty brak perspektyw rozwojowych w obecnych realiach gospodarczych. Paradoksalnie właśnie tu zachowało się najwięcej tradycyjnej architektury wiejskiej, co wynika z mniejszego w porównaniu z innymi regionami tempa procesów modernizacyjnych. Jednocześnie badania socjologiczne i etnologiczne wskazują na przetrwanie tu silnych więzi lokalnych i mocne zakorzenienie mieszkańców w kulturze tradycyjnej. Zjawiska te są czynnikiem sprzyjającym zachowaniu materialnych dóbr kultury tych obszarów (Witkowski W. 2005, s. 113). Na terenach Podlasia większa jest też perspektywa zachowania architektury tradycyjnej poprzez rozwój agroturystyki i przekształcanie wielu gospodarstw w letniska. Aby stało się to możliwe konieczna jest jednak spójna i skuteczna polityka kształtowania krajobrazu wiejskiego. Konieczne jest również zahamowanie widocznych już, niekorzystnych tendencji swobodnego przekształcania zabudowy gospodarstw letniskowych zgodnie z potrzebami i estetyką ich właścicieli, niestety często niezgodną z tradycją i kulturą regionu.

Natomiast w okolicy drobnoszlacheckiej – w południowej i zachodniej części regionu – procesy modernizacyjne są już bardzo zaawansowane, co wpłynęło na znaczne przekształcenie i – niestety – dewastację krajobrazu wiejskiego. Szczególnie widoczne są tu rezultaty działań zmierzających do zastąpienia wiejskich domów drewnianych przez budynki murowane. Działań zapoczątkowanych w okresie powojennym i zbiegających się postrzeganiem przez społeczności wiejskie drewnianych, tradycyjnych domów o niewielkiej powierzchni użytkowej jako symboli ubóstwa i zacofania (Kornecki M. 1993, s. 331; Czarnecki B. 1996, s. 14). Do przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. były one zastępowane, szczególnie od lat 70-tych XX w. przez propagowane przez władze PRL-u murowane budynki w formie sześcianu z płaskim dachem zwane „klockami” lub „kostkami polskimi” (Czarnecki B. 1996, s. 13; Czarnecki W. 1996, s. 24-25; Witkowski W. 2005, s. 109-111). W ciągu ostatnich dwóch dekad ich alternatywą stały się z jednej strony domy wznoszone według gotowych projektów, określane jako „architektura ziemi niczyjej” (Czarnecki W. 1996, s. 25; Witkowski W. 2005, s. 112), z drugiej zaś budynki wznoszone systemem gospodarczym, z najtańszych materiałów, często sprawiające wrażenie niedokończonych, które można określić mianem wielostylowych. Ich powierzchnia użytkowa wielokrotnie przewyższa powierzchnię domów tradycyjnych. Budynki murowane wznoszone są przy tym przeważnie bez zachowania historycznych linii zabudowy, a przez swą znaczną wysokość: 2-3 kondygnacje, często z wysoką piwnicą, tworzą nieplanowane dominanty w krajobrazie.

Równie dużym zagrożeniem zachowanej jeszcze tradycyjnej architektury mieszkalnej jest jej rozbudowa i modernizacja. Rozbudowa polega przede wszystkim na dostawianiu dobudówek lub powiększaniu powierzchni izb w istniejącej już bryle. Prowadzi to do zaburzenia proporcji budynku i wiąże się zazwyczaj z wprowadzeniem asymetrii w kształcie dwuspadowego dachu. W skrajnych przypadkach stary dom jest obudowywany niemal ze wszystkich stron nowymi pomieszczeniami, a częściowy zarys jego pierwotnej bryły jest czytelny jedynie dzięki nie zasłonięciu miejsc połączeń dobudówek przez oszalowanie lub otynkowanie. Materiał użyty do rozbudowy domu prawie nigdy nie nawiązuje do pierwotnego budulca. Zazwyczaj są to pustaki lub bloczki silikatowe, płyta wiórowa i deski.

Prace modernizacyjne mają najczęściej na celu docieplenie budynku i naprawę uszkodzonych elementów konstrukcji. Polegają one na położeniu na zrębie lub drewnianym szalunku ścian dodatkowej warstwy izolacyjnej. Z końca PRL-u pochodzą  domy ze zrębem obitym papą lub eternitem. Ostatnie dekady przyniosły z kolei modę na szalowanie sidingiem. Materiał ten, blokujący odprowadzanie wilgoci często pleśnieje i prowadzi do zagrzybienia ścian. Modernizacja dotyczy również wymiany pokrycia dachu oraz stolarki okiennej i drzwiowej. Eternit i dachówka cementowa, które wcześniej zastąpiły strzechę i wiórek, zastępowane są obecnie przez blachę lub blachodachówkę. Szeroka oferta kolorystyczna tych pokryć dachowych sprawia, że obok dachów w kolorze ciemnoceglastym nawiązującym do dachówki glinianej, w krajobrazie wsi nadbużańskich pojawiły się też domy (i budynki gospodarcze) o dachach niebieskich, zielonych oraz w czerwono-szarą „panterkę”. Przy wymianie stolarki okiennej i drzwiowej dochodzi często do powiększania otworów, zmiany ich kształtu, a w przypadku okien również do zmiany ich rozmieszczenia na ścianie budynku. Drzwi rzadko odpowiadają kolorystyką ścianie, w której zostały umieszczone. Drewniana stolarka okienna zastępowana jest przez plastikową, a okna z wielopolowymi szybami przez okna panoramiczne. Odrywane są przy tym i wyrzucane stare nadokienniki i podokienniki oraz okiennice. Działania takie podyktowane są najczęściej względami ekonomicznymi. Z tych samych pobudek – dążenia do ograniczenia kosztów – wynika też, coraz popularniejsze impregnowanie zrębów domów przepalonym olejem silnikowym.

Opisane wyżej przekształcenia prowadzą w sposób nieodwracalny do częściowego lub całkowitego zatarcia cech zabytkowych budynku.

Zróżnicowanie kulturowe obszaru gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” wynikające z uwarunkowań historycznych sprawia, że nie jest możliwe wskazanie jednego wzorca tradycyjnej architektury budynków mieszkalnych charakterystycznych dla tego obszaru. Przede wszystkim czytelny jest wyraźny podział na wsie chłopskie o zwartej zabudowie w formie ulicówki oraz wsie drobnoszlacheckie z luźno rozmieszczoną, przysiółkową zabudową. Drugi rodzaj rozplanowania wsi jest charakterystyczny dla „szlachty zagrodowej”, która przybyła tu u schyłku XIV i w pierwszej połowie XV w. z terenów historycznego Mazowsza zasiedlając zachodnie pogranicze Wielkiego Księstwa Litewskiego (Wiśniewski J. 1964, s. 123; Samsonowicz H. 2001, s. 13). We wcześniejszych ujęciach opisywano je jako: „północno-wschodni chłopski” i „południowo-zachodni drobnoszlachecki”, zwany też mazowiecko-podlaskim (Stalończyk L. 1993, s. 362). 

Charakterystyczny kształt wsi jest jednym z kryteriów uwzględnianych przy wyznaczaniu regionów budownictwa tradycyjnego (ludowego). Kolejnymi kryteriami są: typy zagród i ich elementy składowe (domy i budynki gospodarcze), rozwiązania funkcjonalne budowli, ich architektura, zdobnictwo i wyposażenie (Kornacki M. 1993, s. 329). Kryteria te, łatwe do uwzględnienia jeszcze 20-30 lat temu w realiach współczesnych wsi uległy w znacznym stopniu zatarciu. Pierwotny układ wsi jest często zaburzany przez strefy nowej zabudowy lokowanej nie tylko na peryferiach, ale również zajmującej wolne działki w obrębie samych wsi. Zjawisko to jest szczególnie widoczne we wsiach letniskowych. Modernizacja zabudowy mieszkalnej i gospodarczej powoduje zacieranie układu tradycyjnej zagrody, poprzez złamanie linii zabudowy, zwiększenie kubatury, zmianę architektury i rozplanowania wnętrza, a także rozmieszczenia poszczególnych budynków, przy jednoczesnej eliminacji niektórych ich typów (np. spichlerzy). Do rzadkości należą całe zachowane zagrody o tradycyjnej zabudowie lub zespoły obejmujące więcej niż 2-3 budynki z jednej zagrody. Częściej przetrwały ich pojedyncze elementy: domy, stodoły, spichrze, piwnice, obory. To właśnie dzięki nim możliwe jest jeszcze wskazanie różnic w architekturze i zdobnictwie budynków charakterystycznych dla poszczególnych regionów. Anachronizmem stało się tez kryterium tradycyjnego wyposażenia. Widoczny w ostatnich dekadach postęp cywilizacyjny sprawił, że tradycyjne sprzęty użytkowane niegdyś w domach i gospodarstwie można spotkać dziś jedynie jako osobliwe ozdoby ogródków przydomowych. Do ich zniknięcia z zagród wiejskich przyczyniła się również moda wśród mieszkańców miast na „ludowe antyki”, która doprowadziła do powstania rynku handlu tymi przedmiotami.

            Zasadnicze różnice między chałupą wiejską i dworkiem drobnoszlacheckim polegają na wielkości powierzchni użytkowej, rozplanowaniu, lokalizacji w stosunku do drogi i posiadaniu lub braku ganka. Domy chłopskie były mniejsze, zwarte, czasem nawet jednoizbowe, podczas gdy dworki były bardziej wydłużone i miały najczęściej pięć izb w układzie osiowym, skupionych wokół pieca (Tłoczek 1980, s. 111, idem. 1985, s. 98). Typowe chałupy chłopskie sytuowano szczytem do drogi, co wynikało z wielkości wiejskich działek siedliskowych, rozdrobnionych w wyniku dziedziczenia ziemi. Natomiast dwory lokowano zawsze kalenicowo w stosunku do drogi, a wejście w ścianie frontowej poprzedzał ganek, który był zazwyczaj bogato zdobiony. Chałupy chłopskie ustawione kalenicowo do drogi są naśladownictwem wzorów osadnictwa drobnoszlacheckiego (Ciesielski Z. 1980, s. 122).

Zarówno domy chłopskie jak i dworki drobnoszlacheckie budowane były w technice zrębowej. Za najstarsze uznać należy budynki pokryte dachem czerospadowym oraz naczółkowym lub półszczytowym. W przypadku domów chłopskich wysokość zrębu nie przekraczała przy tym dziewięciu wieńców (Szewczyk 2003a, s. 251). Pochodzą one z 2 połowy XIX w. Ich jedynym elementem zdobniczym były zazwyczaj drzwi klepkowe nabijane ćwiekami żelaznymi. Prawdopodobnie już wówczas pojawiło się również zdobienie węgłów w postaci pionowego szalowania ozdobnie wycinanymi deskami.

 

Dom drewniany z drugiej połowy XIX wieku we wsi Moczydły

 

Bogato zdobione domy chłopskie pojawiły się dopiero w pierwszych dekadach XX w. Wprowadzenie dwuspadowych dachów o kącie nachylenia około 42 stopni  (Szewczyk 2003a, s. 251) dostarczyło nowych płaszczyzn ornamentacyjnych - szczytów. Pojawiły się wówczas wycinane ażurowo wiatrownice, sterczyny-pazdury, trójkątne deski szczytowe i ozdobne szalowanie szczytu zwróconego do ulicy. Szczyty położone od strony podwórka szalowane były często w prostszy sposób, niekiedy tylko szerokimi pionowymi deskami. Tendencja do bogatego, wręcz „barokowego” zdobienia szczytu oraz otworów okiennych w postaci profilowanych opasek, okiennic, nadokienników i podokienników rozpowszechniła się bezpośrednio po I wojnie światowej i trwała do lat 50-tych XX w. (Ciesielski Z. 1980, s. 122, 124; Szewczyk J. 2003a, s. 249, idem 2003b, s. 264).

 

Szalowanie drzwi i narożnika domu drewnianego we wsi Boratyniec Lacki

 

Był to efekt zapożyczeń z architektury Rosji Carskiej, z którą część ludność Podlasia zetknęła się w czasie „bieżeństwa” – ucieczki na wschód przed zbliżającym się frontem. W czasie kilkuletniego pobytu na ziemiach położonych w głębi Imperium Rosyjskiego ludność prawosławna z Podlasia mogła poznać wzory i formy zdobnictwa wiejskich domów z terenu Rosji, Ukrainy, Karelii i Finlandii.  Nie można jednak wykluczyć, że zdobnictwo architektury rosyjskiej i to w najlepszym wydaniu, architektury cerkiewnej, a przede wszystkim rezydencji monarszej, oddziaływało na architekturę wiejską południowo-wschodniego Podlasia już przed I wojną światową (Szewczyk 2003b, s. 260, 262). W Białowieży znajdował się przecież dwór myśliwski carów i towarzysząca mu dworska zabudowa mieszkalna i gospodarcza.

Niebagatelny wpływ na rozwój zdobnictwa miało też rozpowszechnienie się w latach 30-tych XX w. precyzyjnych narzędzi ciesielskich, w tym przede wszystkim piły o wąskim brzeszczocie. Brygady ciesielskie z lat trzydziestych, czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. w okresie jesienno-zimowym, gdy nie prowadziły prac budowlanych, przygotowywały gotowe elementy zdobnicze (wiatrownice, pazdury, listwy szczytowe, nad i podokienniki) według własnych wzorników. Niektóre elementy zdobnicze wykonywane były też na specjalne zamówienie i według dostarczonego wzoru  (Szewczyk 2003a, s. 252; idem 2003b, s. 261-263). Można więc dla tego okresu mówić o „prefabrykowanych” elementach zdobniczych domów chłopskich. Owe elementy, dodawane często gratis do zbudowanego domu stanowiły wizytówkę brygady ciesielskiej, a dzisiaj umożliwiają wyznaczenie obszarów działalności takich brygad.

 

Zdobienie drzwi domu drewnianego we wsi Czarna Średnia

 

Wskazanie źródeł motywów odwzorowanych w zdobnictwie szczytów i okien jest trudne. Można w nich widzieć symbolikę solarną (promieniste szalowanie szczytów i rozety), inspirację przyrodą (motywy roślinne i zwierzęce w zdobnictwie nadokienników i szalunku węgłów), czy wręcz komunikaty o wydarzeniach z życia domowników – np. przedstawienia dwóch ptaków na nadokienniku, zależnie od tego czy były one zwrócone ku sobie, czy też nie, miały symbolizować odwzajemnioną lub nieodwzajemnioną miłość (Szewczyk 2003a, s. 250-251; idem. 2003b, s. 264). W szalowaniu szczytów rozpowszechnione były ornamenty geometryczne zróżnicowane w poszczególnych polach zdobniczych. Deski układane były pionowo, poziomo, ukośnie, w jodełkę, lub w szachownicę.

W zdobnictwie wiejskich domów, zarówno drewnianych, jak też nielicznych murowanych czytelne są wpływy architektury pałacowo-dworskiej i sakralnej. Widocznym tego przykładem  jest zdobienie narożników domów poprzez naśladownictwo boniowania – tzw. deskowe boniowanie węgłów (Tłoczek 1985, s. 48, ryc. 69). W domach drewnianych narożniki szalowane są pionowymi deskami z falistym brzegiem. W domach murowanych ten sam efekt osiągany był poprzez odpowiedni układ cegieł. Ponadto na szczytach i ścianach domów murowanych ludności katolickiej spotyka się motywy krzyża i kielicha oraz inne elementy symboliki chrześcijańskiej.

 

Zdobienie węgłów domu drewnianego z 2. połowy XIX wieku ze wsi Żery Bystre

 

W odróżnieniu od chałup chłopskich dwory zdobione były oszczędniej. Elementy dekoracyjne umieszczano przede wszystkim na ganku. Zdobione były również drzwi zewnętrzne, szczyty wypełniane deskowaniem, oraz węgły osłaniane pionowymi deskami imitującymi boniowanie. (Tłoczek 1985, s. 97-98). Ważną rolę odgrywała też faktura drewna użytego do konstrukcji ścian i sama bryła dworku, w tym kształt dachu (Tłoczek 1980, s. 112-113).

W zagrodzie wiejskiej obok domu znajdowały się również budynki gospodarcze: obory, chlewy, stajnie, stodoły, spichlerze i piwnice. Ich nieliczne, zachowane do dzisiaj przykłady są zazwyczaj młodsze od towarzyszących im domów. Wynika to z szybszej destrukcji tej kategorii zabudowy spowodowanej intensywną eksploatacją i  użyciem gorszego jakościowo budulca. Najstarsze budynki gospodarcze wznoszono podobnie jak domy w technice zrębowej. W młodszych – XX wiecznych powszechna jest już technika słupowa (sumikowo-łątkowa) umożliwiająca budowę większych budynków przy zastosowaniu słabszego budulca.

 

Drewniana obora ze wsi Stare Bogusze

 

Jako cechy charakterystyczne budynków gospodarczych z terenu gmin: Drohiczyn, Dziadkowice, Grodzisk, Jabłonna Lacka, Korczew, Mielnik, Milejczyce, Nurzec-Stacja, Perlejewo, Repki, Sarnaki, Siemiatycze i Sterdyń wskazać należy występujące w części wschodniej tego obszaru stodoły z przybudówkami po obu stronach wrót. Przybudówki te przykrywają mocno wydłużone płaszczyzny dachowe. Na uwagę zasługują również spichrze – świronki - lamusy. Te niewielkie budynki, budowane czasem staranniej niż domy mieszkalne (Tłoczek 1985, s. 98-99) ustawiane na kamiennych podmurówkach, rzadziej na palach, budowane były w technice zrębowej z dachem wydłużonym nad wąską ścianę frontową w rodzaj podcienia lub nadwieszonego okapu. Podcień wspiera najczęściej para słupów, niekiedy zdobiona wycinaniem. Również drzwi spichlerzy są zazwyczaj zdobione techniką klepkową i nabijane żelaznymi ćwiekami. Ze względu na funkcje posiadają też unikatowe już ozdobne zamknięcia i zamki kowalskiej roboty.

Szczególnie duże straty widoczne wśród wiejskich budynków gospodarczych wynikają zarówno z naturalnego ich wyeksploatowania i zużycia się surowca budowlanego - drewna, jak również ze zmiany standardów w prowadzeniu gospodarstwa wiejskiego. Nowe standardy, wynikające z przyczyn ekonomicznych (kwoty mleczne, dotacje unijne) spowodowały niemal zupełny zanik drewnianych obór. Te, które jeszcze istnieją, nie są już wykorzystywane w swej pierwotnej funkcji i najczęściej ulegają szybkiej destrukcji. Podobnie rzecz się ma w przypadku chlewów. Relatywnie mniejszemu zniszczeniu uległy zabytkowe drewniane stodoły, chociaż i tu widoczna jest tendencja do wznoszenia nowych budynków z wykorzystaniem prefabrykowanych elementów betonowych.

            Odmiennym przekształceniom podlega mała architektura gospodarcza – piwnice i spichrze. Piwnice, wznoszone z drewna należą juz do rzadkości natomiast te, do budowy których użyto kamienia, są z natury trwalsze od budynków drewnianych i często stanowią ostatni ślad nieistniejących już gospodarstw. Są one też nadal powszechnie wykorzystywane zgodnie z ich pierwotną funkcją. Natomiast spichrze – świrony zachowały się w dużej liczbie, najprawdopodobniej dzięki swym niewielkim, w porównaniu z innymi budynkami gospodarczymi, gabarytom i współczesnemu użytkowaniu ich jako podręcznych składzików i graciarni. Ich bryła jest przez to często zmieniona przez dobudówki, a otoczenie mocno zaniedbane. W gospodarstwach letniskowych spichrze zachowywane są niekiedy jako jedyny element dawnej zabudowy gospodarczej, traktowany jako ozdoba nowej przestrzeni rekreacyjnej. W jednym przypadku we wsi Mierzwice Stare odnowiony spichlerz umieszczony został nawet  przy froncie okazałego, murowanego domu.

            Destrukcja budynków gospodarczych idzie często w parze z przekształceniem pierwotnego – tradycyjnego rozplanowania zagrody wiejskiej. Nowe budynki wznoszone są w innych, niż nakazywała to tradycja, miejscach. W obejściach przekształconych w gospodarstwa agroturystyczne lub letniska stare budynki gospodarcze są najczęściej rozbierane a w ich miejscu urządzana jest przestrzeń rekreacyjna.

            Zmiany w rozplanowaniu zagród wiejskich, oraz  wznoszenie nowych budynków gospodarczych (i mieszkalnych) o znacznie większej kubaturze i rozplanowaniu (budynki gospodarcze) oraz architekturze (budynki mieszkalne), ignorujących tradycyjne wzorce, wpływa na zmianę, zubożenie, a często wręcz dewastację krajobrazu wiejskiego i zniszczenie jego cech zabytkowych.

Przetrwanie wiejskich budynków gospodarczych możliwe jedynie w przypadku gospodarstw agroturystycznych i letniskowych, gdyż w gospodarstwach nastawionych na produkcję rolną budynki te muszą być dostosowane do wymogów ekonomicznych. W gospodarstwach przekształconych w letniska musi to iść jednak w parze ze zmianą ich funkcji, tak, by spełniały one wymogi nowych właścicieli i użytkowników. Natomiast w gospodarstwach agroturystycznych zachowanie pierwotnej funkcji budynków gospodarczych może podnieść atrakcyjność i rozszerzyć ofertę turystyczną o wykonywanie tradycyjnych zajęć gospodarczych.

Zły stan zachowania i szybka destrukcja widoczna jest w przypadku zabytków techniki: wiatraków, młynów i kuźni. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest brak uzasadnienia ekonomicznego ich eksploatacji w zmienionych realiach rynku. Dlatego też, mimo, że posiadają właścicieli, są najczęściej opuszczone i zaniedbane. Szansy przetrwania zachowanych jeszcze obiektów należy upatrywać w zmianie ich funkcji, przy zachowaniu zewnętrznych cech zabytku, jak również w skutecznej polityce konserwatorskiej.

Niezwykle charakterystycznym elementem krajobrazu osadniczego gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” są rezydencje ziemiaństwa. Zespoły dworskie położone poza zabudową wsi lub w jej sąsiedztwie, zawsze w miejscu eksponowanym, składały się z trzech zasadniczych elementów: dworu – domu mieszkalnego, zabudowań gospodarczych – tzw. folwarku i parku, który wraz z aleją wjazdową obsadzoną szpalerem drzew, rzeźbą terenu, rzekami, strumieniami i stawami tworzył krajobrazową oprawę dworu (Tłoczek 1985, s. 113-114, 120).

 

Pałac w Korczewie

 

Dzieje polityczne i gospodarcze ostatniego półwiecza sprawiły, że z zabudowy wielu założeń dworskich częściej niż sam dwór zachowały się zabudowania folwarku przekształcone w czasach PRL-u w PGR-y, a obecnie wykorzystywane w gospodarstwach i przedsiębiorstwach prywatnych. Z licznych budynków o różnym przeznaczeniu: spichlerzy, stodół, obór, stajni, wozowni, owczarni, chlewów, kurników, wędzarni, serowarni, browarów, gorzelni, cieplarni, zachowały się przede wszystkim te największe: magazyny, obory, browary i gorzelnie. Inne, jako mniej trwałe lub nie znajdujące zastosowania w nowej rzeczywistości najczęściej uległy zniszczeniu.

Fatalny stan zachowania dworów i całych założeń folwarcznych, niegdyś bardzo charakterystycznego elementu krajobrazu kulturowego Mazowsza i Podlasia, jest efektem działań, a przede wszystkim ich braku, w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat. W skali ogólnopolskiej szacuje się, że w stosunku do stanu sprzed II wojny światowej do naszych czasów przetrwało zaledwie około 5% dworów. Ich masowa destrukcja nie była efektem gwałtownych wydarzeń związanych z II wojną światową. Działania wojenne większość dworów przetrwała, chociaż, pod jej koniec, zostały one niemal bez wyjątku obrabowane. Dopiero w czasach władzy ludowej, zamienione w szkoły, siedziby zarządów PGR-ów lub wielorodzinne domy mieszkalne, nie remontowane i zaniedbane popadały w ruinę i były burzone w latach 60-tych i 70-tych XX w. (Małowiecki R. 2001, s. 89). Wbrew wrażeniu poprawy sytuacji, wywołanemu przez przykłady pomyślnej rewitalizacji pojedynczych obiektów, założenia dworskie ulegają szybkiej i nieodwracalnej destrukcji. Ze względu na kluczową rolę, jaką odgrywają one w dziedzictwie kulturowym Podlasia i Mazowsza postulat ich zachowania należy uznać za szczególnie ważny.

O najczęściej dobrym stanie zachowania zabytków sakralnych, cmentarzy i mogił przesądza ciągłość ich użytkowania oraz pierwszoplanowe znaczenie w samookreślaniu społecznościach lokalnych, a także świadomość właścicieli co do zabytkowego charakteru obiektów. Sprawne działanie przy ich zabezpieczaniu i renowacji powoduje, że kościoły i cerkwie są najlepiej zachowanymi obiektami zabytkowymi. Nieco gorzej wygląda sytuacji w przypadku kaplic (przede wszystkim cmentarnych), gdzie daje się zaobserwować przykłady niewłaściwych zabiegów konserwatorskich. Kapliczki kubaturowe są również zadbane, chociaż drobne naprawy i malowanie, jak też sposoby ozdabiania, przysłaniającego niekiedy częściowo samą kapliczkę, wpływają na zacieranie ich cech zabytkowych.

Z tych samych przyczyn w dobrym stanie zachowania znajdują się cmentarze katolickie i prawosławne oraz mogiły z czasów I i przede wszystkim II wojny światowej. Konserwacji i renowacji wymagają zazwyczaj najstarsze zachowane nagrobki – często o dużej wartości artystycznej.

Natomiast zabytki związane z judaizmem: kirkuty i synagogi (Mielnik i Milejczyce) ulegają stopniowej degradacji. Wynika to z braku zagospodarowania, użytkowania i często niedostatecznego doraźnego zabezpieczenia przed wpływem niszczących czynników. Tendencja ta może ulec odwróceniu jedynie w przypadku zagospodarowania obiektów i nadania im znaczenia w świadomości społeczności lokalnych jako elementu ich dziedzictwa historycznego.

Historyczne układy urbanistyczne zachowane w: Drohiczynie, Mielniku, Milejczycach, Sarnakach i Sterdyniu są niepowtarzalnym przykładem małych miast południowego Podlasia. Są to przy tym miasta o różnej metryce. Kontynuacją starych układów osadniczych, skupionych wokół grodów, na które nawarstwiły się średniowieczne miasta lokacyjne są Drohiczyn i Mielnik (Alexandrowicz 1964, s. 138). Drohiczyn, wymieniony po raz pierwszy w kronikach ruskich pod datą 1061 r., mógł być miastem już w 1444 r. W 1498 r. otrzymał od Wielkiego Księcia Litewskiego prawa miejskie magdeburskie (Drohiczyn 1881, s. 149; Alexandrowicz 1964, s. 144; Rospond 1984, s. 78).  Również Mielnik lokowany był dwukrotnie: najpierw przez księcia mazowieckiego Bolesława – na prawie chełmińskim, a po raz drugi w 1501 r. przez Wielkiego Księcia Litewskiego Aleksandra – na prawie magdeburskim (Mielnik 1885, s. 346; Alexandrowicz 1964, s. 144; Rospond 1984, s. 222). Natomiast Milejczyce, Sarnaki i Sterdyń reprezentują typ miast rolniczych wyrosłych z osad wiejskich, siedzib parafii, często o nieustalonej dacie założenia miasta. Brak jest źródeł historycznych dotyczących początków miasta Sterdynia (Sterdyń 1890, s. 331; Rospond 1984, s. 368). Natomiast Milejczyce uzyskały prawa miejskie w 1516 r. (Milejczyce 1902, s. 334; Rospond 1984, s. 226).  Sarnaki mogły istnieć już w 1430 r. jako wieś parafialna. Prawa miejskie otrzymały jednak dopiero w 1745 r. od Augusta III (Sarnaki 1889, s. 317; Rospond 1984, s. 342).

Poza zabytkami architektury sakralnej zabytkowa zabudowa Drohiczyna, Mielnika, Milejczyc, Sarnaków i Sterdynia pochodzi najczęściej z pierwszych dekad  XX w. O jej wyglądzie zdecydowały: kształt i rozplanowanie działki siedliskowej, stan zamożności i wymagania właściciela, oraz wymóg utrzymania linii zabudowy, przede wszystkim tej samej wysokości ścian i dachów (Tłoczek 1980, s. 105-107). Podobieństwo formy domów małomiasteczkowych do wiejskich chałup wynika z faktu, że stawiali je często ci sami cieśle. 

Istotnym, choć często niedocenianym elementem krajobrazu kulturowego jest roślinność. Są to zarówno krajobrazowe parki pałacowe i dworskie, jak też nasadzenia szpalerowe drzew wzdłuż dróg, nasadzenia welonowe wzdłuż murów kościelnych a także brzegów stawów, rzek i strumieni, drzewa i krzewy rosnące w poszczególnych zagrodach i przy drogach we wsiach (Bielicka I. 1993, s. 377-381). Należą tu również niezwykle charakterystyczne ogródki kwiatowe przed frontami domów we wsiach drobnoszlacheckich.

Funkcja zadrzewień była różna. Walor estetyczny i krajobrazowy posiadały parki oraz zadrzewienia szpalerowe i welonowe. Wyznaczały one dominanty i linie perspektywy w krajobrazie. Spełniały też rolę utylitarną: osłaniały drogi przed niekorzystnym wpływem pogody, przede wszystkim słońcem. Drzewa sadzone przy dworach i osłaniały je przed wiatrem i słońcem oraz oddzielały dwór od zabudowań folwarcznych. Były to niemal bez wyjątku drzewa rodzime, bądź od dawna zadomowione, przede wszystkim liściaste: dęby, lipy, jesiony, topole, kasztanowce.

Trudne do jednoznacznej oceny jest zjawisko wprowadzania do zadrzewień przydomowych a niekiedy też przydrożnych nowych, egzotycznych gatunków. Na obszarze Polski północno wschodniej, w tym w strefie nadbużańskiej dużą popularność zdobył w ostatnich latach północnoamerykański sumak octowiec (Rhuts typhina). Pokrój tej rośliny odbiega formą od gatunków rodzimych, jest ona przy tym bardzo ekspansywna. 

 

Zieleń przydomowa we wsi Żery Bystre

 

            Niezwykle trwałym (ze względu na żelbetową i betonową konstrukcję) elementem krajobrazu kulturowego obszarów nadbużańskich są schrony bojowe tzw. „Linii Mołotowa”. Te dzieła architektury militaris z czasów II wojny światowej trudno jest jednak uznać za element dziedzictwa kulturowego tych ziem. Są one bowiem materialnym śladem okupacji sowieckiej. Niemniej stały się częścią krajobrazu, łatwo dostrzegalną i budzącą zainteresowanie, szczególnie miłośników turystyki kwalifikowanej związanej z historią działań wojennych. Zagospodarowanie tych obiektów na potrzeby turystyki ułatwia monografia historyczna brzeskiego odcinka „Linii Mołotowa” autorstwa Tomasza Wesołowskiego, „Linia Mołotowa”. Sowieckie fortyfikacje graniczne z lat 1940-1941 na przykładzie 62 Brzeskiego Rejonu Umocnionego, Białystok 2001, obejmującego swym zasięgiem obszar gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”.[3]

 

Schron bojowy Linii Mołotowa pod Drohiczynem

 

            Z najstarszą przeszłością ziem gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” związane są zabytki archeologiczne. Paradoksalnie, w przeciwieństwie do innych kategorii materialnych dóbr kultury i zabytków, ich liczba wzrasta. Związane jest to z następującymi ciągle odkryciami nowych stanowisk archeologicznych. Stwierdzenie powyższe nie dotyczy jednak najcenniejszych zabytków, posiadających własną formę krajobrazową: grodzisk, kurhanów i cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych. Łącznie na obszarze gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” znajduje się 75 takich zabytków archeologicznych objętych ochroną konserwatorską poprzez wpis do rejestru zabytków. Są to: jeden kurhan z okresu wpływów rzymskich, cztery cmentarzyska kurhanowe z okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów, 23 kurhany i czternaście wczesnośredniowiecznych cmentarzysk kurhanowych, trzy kurhany i trzy cmentarzyska kurhanowe o nieustalonej chronologii, siedemnaście cmentarzysk wczesnośredniowiecznych z grobami w obudowach kamiennych, jeden kopiec późnośredniowieczny, osiem grodzisk wczesnośredniowiecznych i jedno grodzisko późnośredniowieczne.

 

Grodzisko „Góra Zamkowa” w Drohiczynie

 

Rozmieszczenie wymienionych stanowisk na obszarach poszczególnych gmin jest bardzo nierównomierne. Kurhany i cmentarzyska kurhanowe z okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów są śladami bytności na obszarach nadbużańskich drużyn germańskiego plemienia Gotów. Wyraźna koncentracja aż 54 obiektów wczesnośredniowiecznych widoczna jest na terenie gmin Drohiczyn, Grodzisk i Siemiatycze. W znacznej części są one najprawdopodobniej związane z centralnym, wczesnośredniowiecznym ośrodkiem grodowym w Drohiczynie. W gminach Dziadkowice, Jabłoń Lacka, Mielnik, Milejczyce, Nurzec Stacja, Perlejewo, Repki i Sarnaki zarejestrowane zostały pojedyncze tego typu stanowiska archeologiczne. Natomiast na obszarze gmin Korczew i Sterdyń brak jest takich zabytków.

 

Widok na dolinę Bugu ze szczytu grodziska wczesnośredniowiecznego w Mielniku

 

            Większość zabytków archeologicznych o własnej formie terenowej położona jest w oddaleniu od współczesnych osiedli. Ich identyfikacja w terenie przez nie-archeologa jest najczęściej trudna ze względu na znaczne zatarcie, niewielkie rozmiary lub podobieństwo do otaczających naturalnych form krajobrazowych. Z nielicznymi wyjątkami, takimi jak grodziska w Drohiczynie czy Mielniku nie będą one atrakcyjne turystycznie bez oznakowania i odpowiedniej informacji. Udostępnianie stanowisk archeologicznych na potrzeby turystyki niesie jednak ze sobą szereg zagrożeń. Pozbawione stałego nadzoru zabytki te są często okradane i niszczone, przez co tracone bezpowrotnie dla nauki i dziedzictwa kulturowego regionu. Dlatego też włączenie któregokolwiek z nich do listy atrakcji turystycznych wymaga każdorazowo analizy zagrożeń i konsultacji z wojewódzkim odziałem Służby Ochrony Zabytków.

 

Kurhan na polach pod wsią Krupice

 

            Krajobraz kulturowy gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” tworzą elementy kulturowe oraz częściowo przekształcone w wyniku działalności ludzkiej elementy środowiska naturalnego. Najistotniejszym elementem środowiska naturalnego, odciskającym największe piętno na krajobrazie kulturowym tych obszarów, wyznaczającym jego główną oś, jest dolina Bugu. Monumentalna, wyraźnie wyodrębniona od otaczającego terenu, częściowo zadrzewiona, częściowo zaś porośnięta łąką,  stanowi najcenniejszą część krajobrazu. Linie w krajobrazie wytyczają też mniejsze rzeki i strumienie. Często uregulowane, spiętrzone w sadzawki, z welonowymi nasadzeniami drzew na brzegach noszą wyraźne piętno działalności człowieka. Do istotnych krajobrazowo elementów środowiska naturalnego poza lasami, których skład gatunkowy jest najczęściej wynikiem gospodarki leśnej, należą też sztuczne zadrzewienia: parki, szpalery przydrożne, nasadzenia welonowe i śródpolne kępy drzew.

 

Roślinność przy drodze do wsi Czarna Wielka

 

            Kępy zieleni otaczają najtrwalsze i najcenniejsze kulturowe elementy krajobrazu.  Kościoły i cerkwie często lokowane na wyniesieniach, w środku wsi i miasteczek lub na ich skrajach, oraz pałace i dwory, otoczone parkami, w kierunku których zbiegają się linie wyznaczone przez szpalery przydrożnych drzew. Dwory, kościoły i cerkwie tworzą dominanty krajobrazowe otoczone parterową zabudową mieszkalną wsi i równie niskimi domami małomiasteczkowymi. Cmentarze, kapliczki i krzyże przydrożne, zawsze w otoczeniu zieleni, są wyspami pamięci lokalnych społeczności.

 

Kościół parafialny w Milejczycach w otoczeniu zieleni

 

            Przetrwanie tej części dziedzictwa kulturowego powinno zależeć nie tylko od ochrony poszczególnych dóbr kultury lecz przede wszystkim od zachowania krajobrazu kulturowego. Krajobrazu, odzwierciedlającego specyfikę kulturową regionu i złożoność jego dziejów.  W przypadku okolicy drobnoszlacheckiej rozmieszczenie zaścianków, układ ich zabudowy a nawet rozłóg pól odzwierciedlają wielowiekowy proces kształtowania się osadnictwa, zapoczątkowany w chwili założenia pierwszej wsi (Tłoczek 1985, s. 90-93). Na  rozplanowanie wsi chłopskich wpływ miały z kolei istotne wydarzenia polityczne i ekonomiczne: pomiara włóczna z czasów królowej Bony i Zygmunta Augusta, reformy agrarne dokonywane przy oczynszowaniu i uwłaszczeniu chłopów oraz komasacja i parcelacja gruntów. W zagrodach drobnoszlacheckich widoczny jest wyraźny podział na część mieszkalną i gospodarczą. Dworek z ogrodem kwiatowym prze frontem, otoczony jest sadem lub kępą drzew oddzielających go od budynków gospodarczych rozmieszczonych wokół dziedzińca gospodarczego – gumna. Jedynym budynkiem, który mógł sąsiadować z dworem był spichlerz (Tłoczek 1985, s. 93). Takiego podziału przestrzeni brak jest w zagrodach chłopskich, gdzie chałupa i budynki gospodarcze sąsiadują lub nawet przylegają do siebie.

            Kształtowanie krajobrazu kulturowego obszarów nadbużańskich powinno w szczególności uwzględniać konieczność przeniesienia do współczesnej architektury regionalnych cech budownictwa, z uwzględnieniem ich zróżnicowania przestrzennego. Analogiczne działania podjęte na Mazurach podczas odbudowy ze zniszczeń z czasów I wojny światowej doprowadziły do powstania krajobrazu kulturowego tej krainy (Salm J. 2005, s. 104-105), będącego, obok walorów przyrodniczych, jej główną atrakcją turystyczną. Wzorem Mazur i II Rzeczypospolitej możliwe jest opracowania wzorników lokalnych form architektonicznych w skali od poziomu całych założeń urbanistycznych i ruralistycznych, przez pojedyncze formy zabudowy miejskiej i zagród wiejskich, do detali konstrukcyjnych i zdobniczych: stolarki okiennej i drzwiowej, zdobienia szczytów, układów szalowania zrębów, czy konstrukcji i zdobienia więźby dachowej. Oczywiście elementy architektury tradycyjnej muszą być umieszczane w budynkach odpowiadających w pełni swą funkcjonalnością wymogom ich współczesnych mieszkańców i użytkowników.

            Formy współczesnej architektury powinny uwzględniać cechy historycznej (tradycyjnej), charakterystycznej dla drugiej połowy XIX w., przełomu XIX i XX w. oraz pierwszych dekad XX w. stylistyki architektury nadbużańskiej. Stylistyki wynikającej z historii, zróżnicowania etnicznego i kulturowego tych ziem, ich specyfiki gospodarczej, jak też z warunków narzuconych przez środowisko geograficzne: klimat, rzeźbę terenu, materiały budowlane (drewno, kamień, glina) (Kornecki M. 1993, s. 325; Witkowski W. 2005, s. 107-108).[4] Zapożyczenia te powinny dotyczyć formy, proporcji, faktury, kolorystyki, detalu i ornamentyki, w tym znaków symbolicznych oraz lokalizacji w krajobrazie. Natomiast powierzchnia użytkowa i rozplanowanie muszą uwzględniać wymogi współczesnych  mieszkańców. Tendencja ta widoczna jest we współczesnych projektach podlaskiej architektury regionalnej, co dobrze ilustrują projekty konkursowe z początku lat 90-tych XX w. (Ulman J. ed. 1996, s. 179-240). Konieczne jest uwzględnienie zróżnicowania cech architektury we wsiach „północno-wschodnich chłopski” i „południowo-zachodnich drobnoszlacheckich”. W dotychczasowych opracowaniach i projektach Podlasie traktowane było często jako jednolity obszar, co prowadziło do unifikacji cech architektury tradycyjnej, traktowanej jako źródło zapożyczeń i inspiracji w projektowaniu wzorów architektury regionalnej. Sytuacje tę dobrze ilustruje treść części artykułów zawartych w publikacji Architektura regionalna Podlasia (Ulman J. ed. 1996).

            Wdrożenie regionalnych wzorców wymaga ścisłej współpracy architektów i urzędników których decyzje mają bezpośredni wpływ na kształtowanie współczesnego krajobrazu kulturowego ze znawcami kultury i historii tych ziem (Czarnecki W. 1996, s. 26). Należy pamiętać, że brak skuteczności we wdrażaniu wzorników projektów typowych przygotowanych na potrzeby odbudowy wsi polskiej ze zniszczeń powstałych podczas I wojny światowej uniemożliwił uporządkowanie krajobrazu wiejskiego II Rzeczypospolitej (Witkowski W. 2005, s. 108-109). Dlatego też konieczne jest szerokie uwzględnienie problemu kształtowaniu krajobrazu kulturowego na wszystkich etapach planowania przestrzennego od studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin, przez miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego po plany zabudowy pojedynczych siedlisk. Co więcej zawarte w nich ustalenia musza być konsekwentnie egzekwowane (Stalończyk L. 1993, s. 367-368; Witkowski W. 2005, s. 113, 114-115).

            Warunkiem niezwykle istotnym, a za razem najtrudniejszym do spełnienia jest zmiana świadomości mieszkańców i użytkowników omawianych dóbr kultury oraz otaczającej je przestrzeni. Tendencją nasilającą się od lat pięćdziesiątych XX w. do współczesności jest rozluźnienie lub nawet całkowite zerwanie więzi z tradycyjną kulturą regionu. Brak tej więzi prowadzi do negacji tradycji, utożsamiania jej z zacofaniem i brakiem kultury. Wynika z tego częsty brak poszanowania dla tradycyjnej architektury, jej dewastacja, rozbiórki (z przeznaczeniem na opał) – i to mimo zewidencjonowania przez służby konserwatorskie – wykorzystywanie starych domów jako rupieciarni lub magazynów zbożowych. Niszczejące budynki nie są naprawiane lub jedynie doraźnie „łatane” blachą lub workiem po nawozach. Zniszczenie w czasach PRL dworu i ziemiaństwa jako tradycyjnego wzorca architektury i – szerzej – kultury wiejskiej, oraz zamknięcie tradycyjnej kultury ludowej w skansenach, przy jednoczesnym programowym nobilitowaniu „klasy robotniczo-chłopskiej” i przypisaniu jej „postępu cywilizacyjnego” uruchomiło obserwowane dziś zjawiska. Odwrócenie tych tendencji jest nawet ważniejsze niż uregulowania prawne w zakresie ochrony zabytków.

            Pozostawienie krajobrazu strefy nadbużańskiej samemu sobie umożliwi kontynuację zachodzących w nim niekorzystnych zmian i w konsekwencji jego degradację. Miejsce zharmonizowanej, ukształtowanej historycznie, zabudowy miejskiej i wiejskiej oraz związanej z nią sieci drożnej i układu zieleni zajmą dysharmoniczne, często bezładnie realizowane zabudowy poszczególnych zagród i parcel miejskich. Powstanie w ten sposób zdewastowany, nieatrakcyjny turystycznie, „praktyczny” krajobraz kulturowy, sprzyjający relatywizacji pojęć i wzorów zachowań (Kabzińska I. 2006, s. 277). Wraz z jego rozwojem zaniknie również ważny element budujący tożsamość małych ojczyzn (Witkowski W. 2005, s. 113-114).

 

3. Lista dóbr kultury z obszaru gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu  „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” o szczególnej wartości kulturowej

(lista autorska)

Najwartościowsze z perspektywy budowy więzi społeczności lokalnych oraz wykorzystania w rozwoju gospodarczym i promocji regionu obiekty zabytkowe powinny zostać otoczone szczególną opieką i być eksponowane in situ – w otaczającym je krajobrazie i kontekście kulturowym (Stalończyk L. 1993, s. 367). Przekształcone w mini skanseny będą mogły być wykorzystywane z jednej strony na potrzeby wspólnot lokalnych jako budynki użyteczności publicznej (np świetlice) z drugiej zaś jako atrakcja turystyczna. Obiekty zabytkowe przekształcone w mini skanseny powinny być udostępniane do zwiedzania stale a ekspozycja musi obejmować nie tylko bryłę budynku i jego wnętrze ale również najbliższe otoczenie. Wskazane jest aby udostępnianiem zabytku zajmowała się jedna osoba, najlepiej mieszkająca w jego najbliższym sąsiedztwie, np osoba prowadząca gospodarstwo agroturystyczne, która pełniłaby również rolę opiekuna zabytku i przewodnika. Dojazd do zabytku i sam zabytek muszą być czytelnie oznakowane.

Wpływ na podniesienie wartości ekspozycyjnych zabytku będzie miało zebranie relacji właścicieli i sąsiadów na temat historii obiektu oraz lokalnej tradycji i kultury. Relacje te przekazywane byłyby przez przewodnika oraz umieszczone na tablicy informacyjnej i w minifolderze. Każdy taki obiekt musi też stać się elementem szerszego, gminnego i regionalnego, programu ochrony i promocji dziedzictwa kulturowego.  

 

GMINA DROHICZYN

 

Drohiczyn, kościół p.w. Wszystkich Świętych

Drohiczyn, klasztor sióstr benedyktynek

Drohiczyn, cerkiew prawosławna p.w. św. Mikołaja

Drohiczyn, kościół parafialny p.w. Trójcy Przenajświętszej

Drohiczyn, zespół klasztoru franciszkańskiego

Drohiczyn, zespół klasztoru jezuickiego

Miłkowice Maćki, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Rocha

Narojki, zespół cerkwi prawosławnej p.w. św. św. Kosmy i Damiana

Ostrożany, zespół kościoła parafialnego p.w. Narodzenia NMP

Śledzianów, zespół kościoła parafialnego p.w. św. św.. Apostołów Piotra i Pawła

Domy z 2 połowy XIX wieku:

Arbasy Duże 33, dom drewniany

Chechłowo 3, dom drewniany

Klepacze 28, dom, drewniany

Milewo 76, dom drewniany

Minczewo 1,dom drewniany

Śledzianów 18, dom drewniany

 

GMINA DZIADKOWICE

 

Dołubowo, zespół kościoła parafialnego p.w. śś Apostołów Piotra i Pawła

Dołubowo, pozostałości zespołu dworsko-parkowego

Dziadkowice, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Trójcy

Osmola, zespół kościoła parafialnego p.w. Matki Boskiej Bolesnej

Żurobice, zespół cerkwi prawosławnej p.w. św. Michała

Dołubowo 123,dom drewniany

Osmola 49, dom drewniany

 

GMINA GRODZISK

 

Czarna Wielka, zespół cerkwi cmentarnej p.w. MB Kazańskiej

Grodzisk, zespół kościoła parafialnego p.w. Wniebowzięcia NMP

Grodzisk, zespół cerkwi prawosławnej p.w. św. Mikołaja

Siemiony, pozostałości założenia dworsko-parkowo-folwarcznego

Żebry Bystre 3, dom drewniany, 1888 r.

 

GMINA JABŁONNA LACKA

 

Czortki, pozostałości założenia dworsko-parkowo-folwarcznego

Gródek, zespół kościoła parafialnego p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa

Jabłonna Lacka, zespół kościoła parafialnego p.w. Wniebowzięcia NMP

Jabłonna Lacka, pozostałości założenia dworsko-parkowo-folwarcznego

Wirów, zespół cmentarza parafialnego p.w. św. Antoniego Padewskiego

Wirów, zespół klasztorny

Czekanów 19, dom drewniany, ok. 1890 r.

Teofilówka 14, dom drewniany, ok. 1890 r.

Wierzbice Guzy 2, dom drewniany, 1889

 

GMINA KORCZEW

 

Knychówek, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Stanisława BM

Korczew, zespół pałacowo-parkowy

Stary Bartków, pozostałości założenia dworsko-parkowo-folwarcznego

 

GMINA MIELNIK

 

Mielnik, kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego

Mielnik, zespół kościoła p.w. św. Trójcy (częściowo w ruinie)

Mielnik, ruiny kaplicy prawosławnej p.w. św. Aleksandra Newskiego

Mielnik, zespół cerkwi prawosławnej p.w. Narodzenie NMP

Niemirów, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Stanisława BM

Tokary, zespół kościoła parafialnego p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego

Tokary, zespół cerkwi prawosławnej p.w. MB Wszystkich Strapionych Radości

 

GMINA MILEJCZYCE

 

Milejczyce, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Stanisława BM

Milejczyce, zespół cerkwi prawosławnej p.w. św. Barbary

Pokaniewo, pozostałości założenia dworsko-parkowo-folwarcznego

Rogacze, zespół cerkwi prawosławnej p.w. Narodzenia NMP

Wałki 5, dwór drewniany, 1888 r.

 

GMINA NURZEC STACJA

 

Grabarka, cerkiew p.w. Przemienienia Pańskiego

Grabarka, zespół klasztoru prawosławnego p.w. św. św. Marty i Marii

Klukowicze, zespół dworsko-parkowo-folwarczny

Nurzec Stacja, pozostałości zespołu dworca kolejowego

Telatycze Anusin, zespół cerkwi prawosławnej p.w. św.św. Kosmy i Damiana

Żerczyce, zespół cerkwi prawosławnej p.w. św. Dymitra

 

GMINA PERLEJEWO

 

Perlejewo, zespół kościoła parafialnego p.w. Przemienienia Pańskiego

 

GMINA REPKI

 

Frankopol, komora celna

Ignacpol, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Karskie, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Mołomłotki, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Repki, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Rogów, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Anny

Sawice, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Jerzego

Skrzeszew, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Stanisława Bpa

Skwierczyn, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Szkopy, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Trójcy

Wyrozęby0Podawce, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Trójcy

Rogów 104, dom drewniany, Sok. 1886 r.

 

GMINA SARNAKI

 

Horoszki Duże, zespół kościoła parafialnego p.w. Matki Boskiej Anielskiej

Klimczyce, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Sarnaki, zespół kościoła parafialnego .w. św. Stanisław BM

Serpelice, zespół kościoła parafialnego p.w. św.św. Piotra i Pawła

Zabuże, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

 

GMINA SIEMIATYCZE

 

Baciki Średnie, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Czartajew, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Kłopoty Stanisławy, zespół kościoła parafialnego p.w. Matki Boskiej Różanostockiej

Rogawka, zespół cerkwi prawosławnej p.w. Nie Ręką Ludzką Uczynionego Obrazu Zbawiciela i św. Szymona Słupnika

 

GMINA STERDYŃ

 

Łazów, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Paulinów, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego

Seroczyn, zespół kościoła parafialnego p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego

Sterdyń, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Anny

Sterdyń, pozostałość zespołu pałacowo-parkowo-folwarcznego

 

 

Literatura:

Alexandrowicz st.

1964         Powstanie i rozwój miast województwa podlaskiego (XV w. – I poł. XVII w.), „Acta Baltico-Slavica”, t. 1, s. 137-156.

Baniukiewicz E., Kosyl K.

1996         Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Białostockie, Warszawwa.

Bielicka I.

1993         Związek zadrzewień z gospodarczym i kulturowym rozwojem osadnictwa podlaskiego, „Rocznik Białostocki”, t. XVIII, s. 377-382.

Bończak-Kucharczyk E., Maroszek J., Bończak-Kucharczyk K.

2000         Katalog parków i ogrodów zabytkowych dawnego woj. białostockiego, Białystok.

Ciesielski Z.

1980         Charakterystyka drewnianego budownictwa ludowego w województwie białostockim, [w:] Nauka i Praktyka, nr 1, Białystok, s. 29-44, przedruk w: Architektura regionalna Podlasia. Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z literatury, rozwiązania konkursowe, J. Ulman ed.,  Białystok 1996, s. 120-128.

Czarnecki B.

1996         O współczesne formy regionalne w architekturze Podlasia, [w:] Architektura regionalna Podlasia. Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z literatury, rozwiązania konkursowe, J. Ulman ed.,  Białystok, s. 12-18.

Czarnecki W.

1996         Problemy regionalizmu w architekturze, [w:] Architektura regionalna Podlasia. Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z literatury, rozwiązania konkursowe, J. Ulman ed., Białystok, s. 19-27.

Drohiczyn

1881         Drohiczyn (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 2, pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego,  Warszawa, s. 149-150.

Jaskanis D.

1998         Katalog stanowisk archeologicznych objętych rejestrem zabytków nieruchomych w Polsce, Warszawa.

Kabzińska I.

2006         Człowiek na pograniczu kulturowym, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. LIV, nr 3-4, s. 271-282.

Kornecki M.

1993         Budownictwo drewniane jako element tożsamości regionów kulturowych, „Rocznik Białostocki”, t. XVIII, s. 325-334.

Małowiecki R.

2001         Dwory na Mazowszu, [w:] Dziedzictwo kulturowe Mazowsza. Archeologia-Architektura-Etnologia, Warszawa, s. 81-94.

Mielnik

1883         Mielnik (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 4, pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego,  Warszawa, s. 346-347.

1885         Mielnik (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6, pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego,  Warszawa, s. 346-347.

Milejczyce

1902         Milejczyce (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 15, cz. 2, pod red. Bronisława Chlebowskiego, przy współudziale Józefa Krzywickiego, według planu Filipa Sulimierskiego, Warszawa, s. 334.

Pawłowska K., Swaryczewska M.

2002               Ochrona dziedzictwa kulturowego. Zarządzanie i partycypacja społeczna, Kraków (poszczególne rozdziały skryptu sygnowane są przez jedną lub drugą autorkę).

Rospond St.

1984         Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław-Warszawa-Kraków.

Salm J.

2005         Zapomniana odbudowa, „Borussia”, t. 36, s. 101-106.

Samsonowicz H.

2001         Dziedzictwo Mazowsza, [w:] Dziedzictwo kulturowe Mazowsza. Archeologia-Architektura-Etnologia, Warszawa, s. 11-17.

Sarnaki

1889         Sarnaki (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 10, pod red. Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego, według planu Filipa Sulimierskiego,  Warszawa, s. 317-318.

Stalończyk L.

1993         Problem ochrony i konserwacji zabytkowego budownictwa drewnianego na terenie woj. białostockiego, „Rocznik Białostocki”, t. XVIII, s. 361-369.

Sterdyń

1890         Sterdyń (hasło) , [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 11, pod red. Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego, według planu Filipa Sulimierskiego, Warszawa, s. 331.

Szerszeń E.

1991         Zabytkowe cmentarze i mogiły w Polsce. Zabytkowe cmentarze i mogiły województwa łomżyńskiego, Warszawa.

Szewczyk J.

2003a       Ściana szczytowa chaty bielsko-hajnowskiej, [w:] X międzynarodowa konferencja: Kierunki planowania przestrzennego i architektury współczesnej wsi, Białystok, s. 249-258.

2003b       Tradycyjne okno w architekturze ludowej pogranicza polski-białoruskiego, [w:] X międzynarodowa konferencja: Kierunki planowania przestrzennego i architektury współczesnej wsi, Białystok, s. 259-269.

Tłoczek I.

1980         Polskie budownictwo drewniane, Wrocław-Warszawa-Kraków.

1985         Dom mieszkalny na polskiej wsi, Warszawa.

Ulman J. ed.

1996         Architektura regionalna Podlasia. Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z literatury, rozwiązania konkursowe, Białystok.

Wesołowski T.

2001         „Linia Mołotowa”. Sowieckie fortyfikacje graniczne z lat 1940-1941 na przykładzie 62 Brzeskiego Rejonu Umocnionego, Białystok.

Wiśniewski J.

1964         Rozwój osadnictwa na pograniczu polsko-rusko-litewskim od końca XIV do połowy XVII w., „Acta Baltico-Slavica”, t. 1, s. 115-135.

Witkowski W.

2005         Architektura regionalna – rzeczywista potrzeba czy idée fixe?, „Borussia”, t. 36, s. 107-117.

Zabytki

1992         Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo białostockie, t. 3, Warszawa.

1985         Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo łomżyńskie, t. 23, Warszawa.

1988         Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo siedleckie, t. 36/1, 36/2, Warszawa.

 

 



[1] Katalog zabytkowych cmentarzy dawnego województwa siedleckiego nie został opracowany i nie ukazał się drukiem.

[2] Podaną liczbę zabytków należy traktować jako wartość przybliżoną ze względu na luki, powtórzenia i zdarzające się nieprecyzyjne informacje w archiwach wojewódzkich służb ochrony zabytków.

[3] Informacje zawarte w cytowanej monografii należy zweryfikować w terenie, gdyż nie wszystkie opisane w niej schrony bojowe istnieją współcześnie. Przykładem takiej sytuacji jest brak schronu położonego skrajnie w kierunku wschodnim (schron nr 12) w Punkcie Oporu Drohiczyn (Wesołowski 2001, s. 65 ryc. 26).

[4] Szerokie omówienie zróżnicowania regionalnego tradycyjnej architektury ludowej zawierają prace: Ciołek G. 1984, Regionalizm w budownictwie wiejskim w Polsce (Przedruk pracy archiwalnej), t. 1-2, Kraków; Krassowski W. 1957, Problemy regionalizacji w studiach nad zabudową wsi, [w:] Ze studiów nad budownictwem wiejskim, „Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury”, VI, z. 1/16, Warszawa, s. 57-101; Tłoczek I. 1980, Polskie budownictwo drewniane, Wrocław-Warszawa-Kraków; Pokropek M. 1976, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa.